Барсакелмес қорығы
Қорықтың тарихы
Арал теңізіндегі аралдан қазіргі қорғалатын аумаққа дейін: екі ғасырға жуық зерттеулер мен өзгерістер.
1831
Картаға алғаш түсірілуі
Барсакелмес аралын географиялық картаға алғаш рет 1831 жылы ғалым А. Левшин түсірген.Барсакелмес аралын географиялық картаға алғаш рет 1831 жылы ғалым А. Левшин түсірген.
Хронология
Қорық қалай өзгерді
Алғашқы экспедициялардан қорғалатын аумақтың кеңеюіне дейінгі негізгі оқиғалар.
1831
Аралдың картаға түсірілуі
Ғалым А. Левшин Барсакелмес аралын алғаш рет географиялық картаға түсірген. Жағалау сызықтары жуықтап әрі бұрмаланып бейнеленген: аралдың кескіні оған бармай-ақ жасалған болуы мүмкін.
1848–1850
А. И. Бутаков экспедициясы
1848 жылы Арал теңізі мен ондағы аралдарды зерттеу лейтенант А. И. Бутаковке жүктелген. Экспедиция екі жыл бойы Барсакелмес аралының пішіні мен көлемін анықтап, рельефіне, топырағына, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне сипаттама берді.
Жүз жыл өткен соң Барсакелмес аралында А. И. Бутаковке ескерткіш қойылды.
1920-е
Ақбөкендерді сақтау
Для сохранения численности сайгаков на остров завезли первую группу этих животных.
1929
Аңшылық шаруашылығы
1929 жылы «Союзпушнина» аңшылық шаруашылығы ұйымдастырылды. Бұл Барсакелмес аралындағы жануарлар мен құстар дүниесінің артуына әсер етті. Балпақ, қарақұйрық, ор қоян, сұр құр және қырғауыл жерсіндірілді.
1939
Қорықтың құрылуы
10 желтоқсанда Қазақ ССР Халық Комиссарлар Кеңесінің №973 қаулысымен Барсакелмес аралында қорық құрылды. Ол Қазақ ССР Министрлер Кеңесі жанындағы Қорықтар мен аңшылық шаруашылығы бас басқармасына қарады.
1953–1960-е
Құландар және ғылыми зерттеулер
1953 жылы аралға құландар әкелінді. Қорықта кешенді зерттеулер жүргізіліп, А. И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты студенттерінің далалық практикасы ұйымдастырылды.
1960-жылдардың басында зерттеушілер Арал теңізінің тартыла бастауы жағдайында шөл экожүйелерін зерттеді. Олар флораны талдап, Қазақстанның сирек кездесетін және қорғауға алынған түрлеріне ерекше назар аударды.
1980-е
Аралға жетудің қиындауы
Теңіздің тартылуы және аралға жетудің қиындауы салдарынан ғылыми зерттеулер тоқтатылды.
1990–2002
Жұмыстың тоқтатылуы және қайта басталуы
1990–2000 жылдары қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты қорық қызметі уақытша тоқтатылды. 2002 жылы жұмыс қайта басталды: арал материкпен жалғасып, оған құрлық арқылы жетуге мүмкіндік туды.
Тұщы судың тапшылығынан тұяқты жануарлар бұрынғы аумақтан көшті. Құландар су көздері бар бұрынғы Қасқақұлан аралы маңындағы теңіздің кепкен табанында өскен сексеуіл тоғайларына қоныстанды. Қарақұйрықтар мен ақбөкендер шығыс жағалау бойымен кеңінен қоныс аудара бастады.
2005–2020
Қорық аумағының кеңеюі
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 25 қарашадағы №1162 қаулысымен қорық аумағы 16 795 гектардан 160 826 гектарға ұлғайды.
2020 жылғы 29 шілдедегі №484 қаулымен қорыққа Сырдарияның Кіші Аралға құяр сағасындағы 2 300 гектарлық «Дельта» учаскесі қосылды. Жалпы аумағы 163 126 гектарға жетті.
Арал туралы аңыз
Неліктен «Барсакелмес»?
«Барсаң — қайтып келмейсің»
Аңыздардың біріне сәйкес, қаһарлы қыста материк пен арал арасын тұтас мұз басқан. Бірнеше қазақ отбасы малымен бірге аралға көшіп барған, бірақ қайтып оралмаған. Олардың қаза болу себебі белгісіз; тұщы су жетіспеген болуы мүмкін.
Арада жылдар өткен соң аралдағы жартылай қираған жертөлелерден адам сүйектері табылған деседі. Барсакелмес атауын осы аңызбен байланыстырады. Бұл — аңыз, тарихи тұрғыдан дәлелденген оқиға емес.
Аумағы
16 795 га
2005 жылғы кеңеюге дейінгі аумағы
160 826 га
2005 жылғы кеңеюден кейінгі аумағы
163 126 га
«Дельта» учаскесі қосылғаннан кейінгі аумағы
Аумақтың кеңеюі әртүрлі экожүйелерді, топырақты, өсімдік жамылғысын, флора мен фаунаны, сондай-ақ Арал теңізінің кепкен табанындағы құрлық жағдайында әртүрлі уақыт аралығында қалыптасқан учаскелерді бақылаумен қамтуға мүмкіндік берді.
Фотогалерея
